Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde İmal ve Ticareti Suçu
Giriş
Uyuşturucu veya uyarıcı madde suçları, Türk ceza adaleti sisteminin hem toplumsal etkisi en yüksek hem de hukuki açıdan en karmaşık alanlarından birini oluşturmaktadır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda bu suçların “Kamunun Sağlığına Karşı Suçlar” başlığı altında düzenlenmiş olması, korunan hukuki yararın yalnızca bireysel sağlık değil, aynı zamanda toplum sağlığı, kamu düzeni ve genç nesillerin korunması olduğunu ortaya koymaktadır.
Uyuşturucu ticareti, modern ceza hukukunda çoğu zaman bir soyut tehlike suçu olarak kabul edilmekte; somut zarar doğmasa dahi toplumun genel sağlığını tehdit eden yapısı nedeniyle ağır yaptırımlara tabi tutulmaktadır. Türkiye’nin uyuşturucu rotaları üzerindeki jeopolitik konumu, kanun koyucuyu bu suçlarla mücadelede sert cezalar ve geniş soruşturma yetkileri öngörmeye sevk etmiştir. 2005 yılında yürürlüğe giren yeni TCK ile başlayan reform süreci, özellikle 2023 tarihli 7445 sayılı Kanun ile daha da güçlendirilmiş; uyuşturucu ticaretine karşı “sıfır tolerans” yaklaşımı hem mevzuatta hem de yargı içtihatlarında belirginleşmiştir.
Uyuşturucu Suçlarının Tarihsel ve Hukuki Temelleri
Türkiye’de uyuşturucu maddelere ilişkin düzenlemeler, 1926 tarihli mülga 765 sayılı Türk Ceza Kanunu’ndan itibaren uluslararası sözleşmelerle uyumlu şekilde gelişmiştir. Ancak sentetik uyuşturucuların yaygınlaşması ve küresel uyuşturucu ağlarının güçlenmesi, 5237 sayılı TCK’nın 188. maddesinde daha ayrıntılı ve ağır bir suç tipi oluşturulmasını zorunlu kılmıştır.
Bu suçların “kamu sağlığı” kapsamında değerlendirilmesi, hukuki yararın bireysel zarar sınırını aşarak toplumsal bir menfaati kapsadığını göstermektedir. Bu yönüyle uyuşturucu ticareti, yalnızca bireyin fiziksel bütünlüğünü değil; ekonomik düzeni, sosyal yapıyı ve kamu güvenliğini tehdit eden bir suç olarak kabul edilmektedir.
Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçu, herkes tarafından işlenebilen genel bir suç niteliğindedir. Ancak maddenin türü, miktarı ve suçun işleniş biçimi cezanın üst sınırlara kadar çıkmasına neden olabilmektedir. Kanun koyucu, üretimden nihai kullanıcıya kadar uzanan tüm süreci suç kapsamına alarak suç zincirinin her halkasını cezalandırmayı amaçlamıştır.
Suçun Maddi Unsurları ve Seçimlik Hareketler
TCK 188, uyuşturucu ticaretini tek bir fiil olarak değil, birden fazla seçimlik hareket üzerinden tanımlamaktadır. Bu yapı, suçun seçimlik hareketli suç niteliğini ortaya koyar. Failin bu hareketlerden herhangi birini gerçekleştirmesi suçun oluşması için yeterlidir.
Başlıca seçimlik hareketler şunlardır:
-
İmal: Uyuşturucu maddenin kimyasal veya bitkisel yöntemlerle üretilmesi.
-
İthal: Maddenin ruhsatsız olarak Türkiye’ye sokulması.
-
İhraç: Maddenin Türkiye dışına çıkarılması.
-
Satış ve satışa arz: Maddenin bedel karşılığında devredilmesi veya satış niyetinin ortaya konması.
-
Nakil ve sevk: Maddenin fiziksel olarak taşınması veya üçüncü kişiler aracılığıyla yönlendirilmesi.
-
Depolama ve ticari bulundurma: Maddenin ticari amaçla elde tutulması.
Birden fazla seçimlik hareketin aynı maddeye yönelik gerçekleştirilmesi durumunda, tek suçtan tek ceza verilmesi esası uygulanır.
İmal, İthal ve İhraç Fiillerinin Hukuki Değerlendirmesi
TCK 188/1 uyarınca uyuşturucu maddeyi ruhsatsız şekilde imal, ithal veya ihraç eden kişiler hakkında 20 yıldan 30 yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür.
-
İmalat: Maddenin sentezlenmesi veya etkisinin artırılması anlamına gelir. Doktrinde, imalatın tamamlanması için elde edilen ürünün uyuşturucu etkisinin bilimsel olarak kanıtlanması gerektiği kabul edilir.
-
İthalat: Maddenin Türkiye gümrük hattını geçmesiyle tamamlanır. Gizleme, sahte beyan veya zula yapılması ithal suçunu doğrudan oluşturur.
-
İhracat: Maddenin ülke dışına çıkarılmasıyla tamamlanır. Sınırı geçmeden yakalanma halinde teşebbüs hükümleri uygulanabilir.
Ülke İçi Ticaret ve Dağıtım Faaliyetleri
TCK 188/3, uyuşturucu maddenin ülke içindeki tüm ticari dolaşımını kapsar ve en az 10 yıl hapis cezası öngörür.
Bu kapsamda suç oluşturan fiiller arasında satma, satışa arz, başkasına verme, nakletme, sevk etme ve depolama yer almaktadır. Bedelsiz şekilde uyuşturucu vermek dahi teknik olarak ticaret suçu kapsamına girebilmektedir.
Yargıtay uygulamasında, nakil ile sevk arasındaki ayrım failin maddeyle doğrudan fiziksel temasının bulunup bulunmadığına göre yapılmaktadır.
Uyuşturucu Türüne Göre Nitelikli Haller
TCK 188/4-a kapsamında, eroin, kokain, metamfetamin, morfin, sentetik kannabinoidler (bonzai) gibi maddelerin ticareti cezada yarı oranında artırım gerektirir.
Özellikle metamfetamin ve sentetik uyuşturucular, düşük maliyetle üretilebilmeleri ve yüksek bağımlılık potansiyelleri nedeniyle daha ağır yaptırımlara tabi tutulmaktadır. 2023 güncellemeleriyle sentetik opioidler ve katinon türevleri de ağırlaştırılmış kategoriye dahil edilmiştir.
Mekan, Mağdur ve Fail Kaynaklı Ağırlaştırıcı Nedenler
1. Yer Bakımından Ağırlaştırma (200 Metre Kuralı)
Okul, yurt, hastane, kışla ve ibadethanelere yakın mesafede işlenen uyuşturucu suçlarında ceza artırılır. Yargıtay, hareket halindeki araçlarda yapılan satışları da bu kapsamda değerlendirebilmektedir.
2. Çocuğa Karşı İşlenmesi
Uyuşturucu maddenin 18 yaşından küçüklere verilmesi veya satılması halinde cezanın alt sınırı 15 yıl hapis olarak belirlenmiştir.
3. Mesleki Güvenin Kötüye Kullanılması
Doktor, eczacı, kimyager ve benzeri uzman kişilerin suçu işlemesi halinde ceza yarı oranında artırılır.
4. Örgütlü ve Çok Failli İşlenmesi
Suçun üç veya daha fazla kişiyle birlikte veya örgüt faaliyeti kapsamında işlenmesi, cezada ciddi artırım sebebidir.
Kullanım Amacı ile Ticaret Amacı Arasındaki Ayrım
Uyuşturucu davalarında en kritik mesele, ele geçirilen maddenin kişisel kullanım mı yoksa ticaret amacıyla mı bulundurulduğunun tespitidir.
Yargıtay uygulamasında dikkate alınan başlıca kriterler:
-
Madde miktarı ve doz hesabı
-
Paketleme şekli ve satışa hazır ambalaj
-
Hassas terazi, fişek paketler ve yan deliller
-
Yakalanma yeri ve failin sosyal durumu
Bu ayrım, TCK 191 kapsamındaki tedavi ve denetimli serbestlik hükümleri ile TCK 188 kapsamındaki ağır hapis cezaları arasında belirleyici rol oynamaktadır.
Etkin Pişmanlık ve Ceza İndirimi
TCK 192 uyarınca, uyuşturucu suçlarında etkin pişmanlık hükümleri uygulanabilmektedir.
-
Soruşturma başlamadan önce bildirim: Tam cezasızlık mümkündür.
-
Soruşturma başladıktan sonra yardım: Ceza ¼ ila ½ oranında indirilebilir.
Ancak verilen bilginin doğru, gönüllü ve sonuç alıcı olması zorunludur.
Muhakeme Hukuku, Koruma Tedbirleri ve Güncel Gelişmeler
Uyuşturucu ticareti, CMK bakımından katalog suç olup ağır koruma tedbirlerine tabidir.
7445 Sayılı Kanun Sonrası Yenilikler
Gizli soruşturmacılara, uyuşturucu suçlarında ses ve görüntü kaydı yapma yetkisi tanınmış; delil toplama süreçleri genişletilmiştir.
Malvarlığına El Koyma (CMK 128)
Uyuşturucu gelirlerinin engellenmesi amacıyla banka hesaplarına, taşınmazlara ve şirketlere el koyma mümkündür. MASAK raporları bu süreçte kritik rol oynamaktadır.
Tutuklama, Gözaltı ve Dosya Gizliliği
Uyuşturucu ticareti, tutuklama nedeni varsayılan suçlar arasındadır.
-
Gözaltı süresi: Toplu suçlarda 4 güne kadar uzatılabilir.
-
Tutukluluk süresi: Ağır ceza davalarında 5 yıla kadar çıkabilir.
-
Kısıtlılık kararı: Soruşturma aşamasında dosya içeriğine erişim sınırlandırılabilir.
Sonuç ve Değerlendirme
Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçuyla mücadele, Türk hukuk sisteminde yüksek caydırıcılık, geniş soruşturma yetkileri ve ağır yaptırımlar üzerine kuruludur. Kullanıcıyı tedaviye yönlendiren yaklaşım ile ticaretten kazanç sağlayanları sistem dışına iten sert politika arasında bilinçli bir ayrım bulunmaktadır.
7445 sayılı Kanun ile getirilen yeni yetkiler, suç gelirlerinin kurutulması ve örgütlü yapıların çökertilmesi açısından önemli bir eşik oluşturmuştur. Ancak bu süreçte adil yargılanma hakkı, delillerin hukuka uygunluğu ve savunma hakkının korunması, hukuk devletinin temel güvenceleri olarak titizlikle gözetilmelidir.
Bu çalışma, uyuşturucu ticareti suçunu maddi hukuk, muhakeme hukuku ve infaz hukuku boyutlarıyla ele alarak, güncel mevzuat ve yargı içtihatları ışığında kapsamlı bir değerlendirme sunmayı amaçlamaktadır.
