SORUŞTURMA VE KOVUŞTURMADA ÖN ÖDEME USULÜ
Ceza muhakemesinde ön ödeme, hafif nitelikteki bazı suçlarda, kanunda belirlenen miktarın süresinde ödenmesi hâlinde kamu davasının açılmamasını veya açılmış davanın düşmesini sağlayan alternatif bir çözüm kurumudur. Adalet Bakanlığı Alternatif Çözümler Daire Başkanlığı’nın güncel açıklamasına göre ön ödeme, uzlaştırma kapsamındaki suçlar dışında, yalnız adli para cezasını gerektiren veya kanun maddesinde öngörülen hapis cezasının üst sınırı altı ayı aşmayan suçlarda uygulanır; şüpheli ya da sanık belirlenen miktarı süresinde öderse soruşturmada kovuşturmaya yer olmadığı, kovuşturmada ise düşme sonucu doğar.
Ancak bu kurumun kovuşturma aşamasında uygulanabilmesi sınırsız değildir. Hukuki tartışmanın düğüm noktası da burada ortaya çıkar: Şayet soruşturma aşamasında Cumhuriyet savcılığı tarafından sanığa usulüne uygun bir ön ödeme ihtarı yapılmış, buna rağmen yasal sürede ödeme gerçekleştirilmemişse, artık kovuşturma aşamasında ikinci kez ön ödeme önerisi yapılamaz. Çünkü kovuşturmada ön ödeme önerisinin hukuki zemini, “ilk teklifin yapılmamış olması” veya “fiilin hukuki niteliğinin sonradan değişerek ön ödeme kapsamına girmesi” hâlleriyle sınırlıdır; usulüne uygun ilk teklifin sonuçsuz kalması, sanığa ikinci bir teklif hakkı vermez. Bu ayrım, kurumun mantığı açısından da zorunludur.
Bu sonucun temel dayanağı 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 75. maddesinin üçüncü fıkrasıdır. Adalet Bakanlığı mevzuat sistemindeki güncel metin arama sonucunda da görüldüğü üzere, bu hüküm; Cumhuriyet savcılığınca ön ödeme işlemi yapılmadan dava açılması veya dava konusu fiilin niteliğinin değişmesi suretiyle ön ödeme kapsamına giren bir suça dönüşmesi hâlinde kovuşturmada da ön ödeme usulünün uygulanacağını kabul etmektedir. Hükmün lafzı dikkatle incelendiğinde, kovuşturmadaki teklifin istisnai bir tamamlama mekanizması olduğu anlaşılır. Yani kovuşturmada ön ödeme, savcılığın hiç teklif yapmadığı veya suçun niteliğinin sonradan değiştiği durumlarda devreye girer; savcılığın usulüne uygun yaptığı ilk teklifin sonuçsuz kalması üzerine ikinci bir şans verilmesi için değil.
Aynı sistematik, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 174/1-c maddesinde de görülmektedir. Bu hükme göre mahkeme, ön ödemeye tabi olduğu soruşturma dosyasından açıkça anlaşılan işlerde, ön ödeme uygulanmaksızın düzenlenen iddianameyi Cumhuriyet Başsavcılığına iade eder. Kanun koyucu böylece savcılığın ön ödeme kurumunu atlayarak doğrudan dava açmasını engellemektedir. Buradan çıkan doğal sonuç şudur: soruşturma aşamasında ön ödeme hiç uygulanmamışsa sorun kovuşturmada giderilebilir; fakat ön ödeme uygulanmış ve teklif usulüne uygun şekilde yapılmışsa, artık iddianamenin iadesini veya kovuşturmada yeni bir teklif yapılmasını haklı kılan bir eksiklik kalmaz.
Yargıtay uygulaması da bu yöndedir. Yayımlanmış içtihat özetlerinde yer aldığı üzere Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 2021/12003 E., 2022/4767 K. sayılı kararında; soruşturma aşamasında ön ödeme ihtarının usulüne uygun tebliğ edilmesine rağmen ödeme yapılmaması üzerine açılan kamu davasında, kovuşturmada ikinci kez ön ödeme önerilmesini hukuka aykırı bulmuştur. Karar özetinde açıkça, ilk ön ödeme önerisinin usulüne uygun olduğu gözetildiğinde ikinci ön ödeme önerisi yapılamayacağı; bu ikinci ihtar üzerine yapılan ödemenin de yasal süresinde ve geçerli bir ön ödeme olarak kabul edilemeyeceği, dolayısıyla mahkemenin düşme kararı veremeyeceği belirtilmektedir.
Bu içtihadın isabetli olduğu kanaatindeyim. Çünkü ön ödeme, failin belirli bir süre içinde kullanabileceği kanuni bir imkândır; süresi içinde kullanılmayan bu imkânın kovuşturma aşamasında yeniden açılması, kurumu “tek ve kesin bir teklif” olmaktan çıkarıp “yenilenebilir bir af benzeri fırsat” haline getirir. Oysa kanun böyle bir ikinci teklif sistemi öngörmemiştir. Aksi yorum, usulüne uygun ilk ihtarı sonuçsuz bırakan sanığı, sonradan kovuşturmada daha avantajlı bir konuma taşır ve soruşturma aşamasındaki kanuni süreyi anlamsızlaştırır.
Burada çok önemli bir ayrım yapılmalıdır. Eğer soruşturma aşamasındaki ilk ön ödeme ihtarı usulsüz ise, yani tebligat geçersizse, miktar yanlış hesaplanmışsa veya kanuni unsurlar eksikse, o zaman kovuşturmada usulüne uygun ön ödeme önerisinin yapılması mümkündür. Nitekim yayımlanmış karar özetlerinde Yargıtay’ın, soruşturmada ön ödeme hiç yapılmamış veya usulüne uygun yapılmamışsa mahkemenin önce bu eksikliği gidermesi gerektiğini kabul ettiği görülmektedir. Dolayısıyla “kovuşturmada ikinci teklif yapılamaz” kuralı, ancak ve ancak ilk teklifin gerçekten usulüne uygun olması hâlinde geçerlidir.
Sonuç olarak; soruşturma aşamasında sanığa usulüne uygun şekilde ilk ön ödeme ihtarı yapılmış ve buna rağmen yasal süre içinde ödeme gerçekleştirilmemişse, artık kovuşturma aşamasında ikinci kez ön ödeme önerilmesine hukuken olanak yoktur. Bu nedenle, ikinci ihtar üzerine yapılan ödeme de geçerli bir ön ödeme sonucu doğurmaz; kamu davasının düşmesine değil, yargılamaya devam edilerek esastan karar verilmesine yol açmalıdır. Kovuşturmada yeni ön ödeme önerisi ancak iki durumda mümkündür: savcılık ön ödeme işlemini hiç yapmadan dava açmışsa veya suçun hukuki niteliği sonradan değişerek ön ödeme kapsamına girmişse. Bunun dışındaki ikinci teklifler, kanuni dayanak taşımadığından sonuç doğurmaz.
Makale bilgilendirme amaçlıdır. Hukuki destek için iletişime geçiniz.
